De geul in de sneeuw

Over waarom oude gewoontes soms zo comfortabel voelen.

Stel je eens voor. Je staat boven op een berg. Voor je ligt een dikke laag verse sneeuw en naast je staat een slee. Je gaat zitten en kijkt naar beneden. Links, rechts, rechtdoor... eigenlijk kun je alle kanten op. Maar doordat alles om je heen wit is, kun je bijna verblind raken door alle mogelijke routes die voor je liggen. Er is nog geen spoor dat je vertelt welke kant je op moet. Toch zul je, bewust of onbewust, een keuze maken. Je zet je af en glijdt naar beneden. Misschien stuur je bewust naar links of rechts. Misschien laat je de slee gewoon gaan. Hoe dan ook: terwijl je naar beneden glijdt, laat je voor het eerst een klein spoor achter in de verse sneeuw. Eenmaal beneden loop je terug naar boven. Tijd voor ronde twee. Je gaat weer zitten en begint opnieuw te glijden. Alleen gebeurt er nu iets interessants. Je slee komt gemakkelijker terecht in het spoor dat je de eerste keer hebt gemaakt. Dus neem je opnieuw dezelfde route. En nog een keer. En nog een keer. Na tien, twintig of misschien wel vijftig ritjes is dat kleine spoor veranderd in een diepe geul. Je hoeft nauwelijks meer te sturen. Zodra je vertrekt, neemt de geul je bijna vanzelf mee naar beneden. Maar stel je nu eens voor dat je ergens halverwege denkt: "Eigenlijk wil ik een andere kant op." Je probeert uit de geul te sturen, maar dat blijkt ineens behoorlijk lastig. Naast je ligt immers een dikke laag sneeuw waar nog nooit een slee doorheen is gegaan. Gek eigenlijk. De route die je het vaakst hebt genomen, is ondertussen ook de gemakkelijkste route geworden. En misschien herken je daar iets in.

"Ik doe dat gewoon..."

Misschien pak je 's ochtends automatisch je telefoon zodra je wakker wordt. Misschien zou je na één aflevering eigenlijk naar bed gaan, maar druk je toch nog even op volgende aflevering. Misschien wilde je nog maar een halfuurtje gamen en kijk je ineens twee uur later op de klok. Of misschien zit je na een lange dag eindelijk op de bank. Je weet dat je eigenlijk moet opstaan om te koken, maar op de een of andere manier kom je maar niet van die bank af. Wanneer iemand vervolgens vraagt waarom je dat doet, is het antwoord soms verrassend simpel: "Geen idee. Ik doe dat gewoon." Maar wat betekent dat woordje gewoon eigenlijk? Dat vind ik interessant. Want gedrag dat voor ons heel vanzelfsprekend voelt, is niet altijd gedrag waarvoor we op dat moment bewust hebben gekozen. Wanneer we bepaald gedrag vaak genoeg herhalen in dezelfde of vergelijkbare situaties, wordt ons brein er steeds handiger in. In het begin moeten we nog bewust nadenken over wat we doen. Maar hoe vaker we dezelfde handelingen herhalen, hoe gemakkelijker ze uiteindelijk achter elkaar lijken te gebeuren. Je brein hoeft als het ware niet iedere keer opnieuw de route uit te stippelen. Er ligt tenslotte al een spoor in de sneeuw. En misschien is dat precies waarom iets op een gegeven moment zo "gewoon" begint te voelen.

Maar waarom blijven we die route nemen?

Een gewoonte begint vaak ergens. Er gebeurt iets waardoor je als het ware weer boven aan die bekende geul komt te staan. Je wordt wakker en ziet je telefoon naast je liggen. Je hebt een lange werkdag gehad en ploft neer op de bank. Je kijkt een spannende aflevering en Netflix vraagt of je de volgende wilt starten. Of je zit midden in een game die je eigenlijk nog niet wilt afsluiten. Voor je het weet, begint je slee alweer te rollen. Niet omdat je iedere keer bewust hebt besloten om precies hetzelfde te doen, maar omdat je brein ondertussen heeft geleerd: "Hé, deze situatie ken ik. Hier nemen we meestal deze route." Maar er is nog iets interessants. Waarom zou je brein die route eigenlijk blijven onthouden? Omdat er onderaan de geul vaak iets op je wacht. Je telefoon geeft even afleiding. Die extra aflevering geeft ontspanning of plezier. Langer gamen kan ervoor zorgen dat je nog even helemaal ergens anders in opgaat. En op de bank blijven zitten? Misschien geeft dat je na een lange dag precies de rust waar je op dat moment behoefte aan hebt. Zelfs gedrag waarvan je achteraf denkt "Waarom deed ik dat nou weer?" kan je op het moment zelf dus wel degelijk iets opleveren. Misschien is een gewoonte daarom niet alleen iets wat je doet. Het is ook iets wat je brein heeft geleerd dat in een bepaalde situatie blijkbaar werkt. En hoe vaker je die combinatie herhaalt, hoe gemakkelijker je dezelfde route opnieuw vindt.

Eerst onderzoeken, dan veranderen

Misschien begint het veranderen van een gewoonte daarom niet met jezelf dwingen om ermee te stoppen. Misschien begint het met onderzoeken. Wanneer kom ik bovenaan mijn geul terecht? Wat gebeurt er vlak daarvoor? Welke route neem ik vervolgens? En wat ligt er voor mij onderaan? Met andere woorden: Wat levert mijn gedrag mij op dat moment eigenlijk op? Want pas wanneer je begint te herkennen hoe jouw route loopt, kun je gaan onderzoeken waar je misschien een andere afslag wilt nemen.

Een nieuw spoor maken

Stel dat je besluit om een andere route te nemen. Dan gebeurt er iets vervelends. De oude geul ligt er nog steeds. Naast die geul ligt ondertussen een dikke laag sneeuw waar je met je slee doorheen moet. Dat nieuwe spoor kost daardoor in het begin meer aandacht en moeite. Misschien leg je je telefoon 's avonds bewust verder weg. Misschien besluit je na één aflevering de televisie uit te zetten. Of misschien spreek je met jezelf af dat je na het werk eerst je schoenen aantrekt en vijf minuten buiten loopt voordat je op de bank gaat zitten. Dat hoeft in het begin niet groots te zijn. Sterker nog: een nieuw spoor begint misschien juist bij iets heel kleins. Want ook een diepe geul is ooit begonnen met één slee die één keer door de verse sneeuw gleed. En soms? Dan doe je ontzettend je best om een nieuw spoor te maken... en lig je ineens tóch weer in die oude geul. Tja. Terugvallen lijkt soms bijna een gewoonte op zichzelf. Want zeg nou zelf: ken jij iemand die probeert te veranderen en nóóit terugvalt? Dat betekent alleen niet automatisch dat je nieuwe spoor verdwenen is. De oude route is simpelweg nog heel gemakkelijk toegankelijk. Je hebt hem tenslotte vaak genoeg genomen. Iedere keer dat je opnieuw probeert een andere afslag te nemen, oefen je die nieuwe route opnieuw. En langzaam kan ook dát spoor gemakkelijker worden.

Welke geul herken jij?

Misschien hoef je daarom vandaag niet te besluiten dat je vanaf morgen je hele leven anders gaat doen. Kijk eens naar één patroon waarvan je regelmatig zegt: "Ik doe dat gewoon." En wees eens nieuwsgierig. Wanneer begint mijn slee eigenlijk te rollen? Welke route neem ik vervolgens? Wat levert die route mij op? En daarna misschien nog één vraag: Wat zou een klein ander spoor kunnen zijn dat ik de volgende keer wil proberen? Want misschien begint het veranderen van een gewoonte niet met harder proberen om uit die oude geul te komen. Misschien begint het met begrijpen waarom die geul daar überhaupt ligt. En als je dat eenmaal begint te zien, hoef je niet meteen een compleet nieuwe route van de berg af te leggen. Misschien hoef je vandaag alleen maar de eerste paar centimeter verse sneeuw opzij te duwen. Want iedere nieuwe route begint uiteindelijk hetzelfde: met één eerste spoor. ❄️